Irak’ta Hükümet Kurulamama Sebebi Nedir?

0

BEĞENDİM

ABONE OL

News

0

Irak’ta 11 Kasım 2025’te yeni parlamento seçimleri yapılmış ve mevcut Irak Başbakanı Muhammed Şiya Sudani’nin İmar ve Kalkınma Koalisyonu 46 sandalye ile birinci olmuştu. Sudani seçimden hemen sonra yeniden hükümet kurmak istediğine yönelik açıklamalar yapsa da tek başına hükümeti kurabilecek sandalye sayısına (165) ulaşamadığı gibi bir önceki hükümetin kurulmasını sağlayan Şii Koordinasyon Çerçevesi içerisinden de ikinci dönem başbakanlık için gerekli desteği alabildiğini söylemek zor. Öte yandan Şii Koordinasyon Çerçevesi içerisinde de henüz ortak bir aday üzerinde anlaşılabilmiş değil.

Irak’ta hükümet kurma süreçleri çoklu dengeler üzerinden ilerliyor. Bu nedenle bugüne kadar hükümetlerin kurulma süresi ortalama 200 günü aşmış durumda. Dolayısıyla halihazırda hızlı bir hükümet kurulması beklenmemekle birlikte daha önceki hükümetlerden daha çabuk bir hükümetin kurulmasının mümkün olabileceği konuşulmaktaydı. Bunun en büyük sebebi ise bir önceki hükümeti kuran Şii Koordinasyon Çerçevesi’ndeki birlikteliğin bozulmamış olmasıydı. Diğer taraftan seçim sonrasında Sünni grupların da bir araya gelerek Ulusal Sünni Konseyi’ni kurması hükümetin hızlı kurulabileceğine ilişkin beklentilerin artmasına yol açtı. Ancak gelinen noktada sürecin bu iyimser beklentilerin dışına çıktığı görülüyor. Bunun arkasında ise hem anayasal hem de siyasi faktörler bulunuyor.

Anayasal Süreç ve Muhasasa Sistemi

Irak Anayasası’nda hükümeti kurabilmek için zamansal bir süreç öngörülmüştür. Buna göre Irak Federal Yüksek Mahkemesinin seçim sonuçlarını onaylamasının ardından Parlamentonun 15 gün içerisinde önce başkanını ve ardından da 30 gün içerisinde cumhurbaşkanını seçmesi gerekiyor. Parlamento başkanı çoğunluk oyla ve cumhurbaşkanı da üçte iki çoğunlukla seçiliyor. Cumhurbaşkanı seçildikten sonra 15 gün içerisinde parlamentodaki en büyük grubun başbakan adayı olarak belirlediği isme hükümet kurma yetkisi veriyor. Hükümeti kurma yetkisini alan başbakan adayı ise 30 gün içerisinde kabinesini oluşturmak durumunda. Bu süre içinde kabinesini kuramazsa yeni bir başbakan adayı belirleniyor ve süreç yeniden 30 günlük bir takvimle başlatılıyor.

Irak’taki önceki tecrübelere bakıldığında 30 günlük sürenin aşıldığı çok sayıda örnek görülüyor; bu meselenin bir tarafı. Meselenin diğer tarafında ise partilerin alacakları bakanlık ve üst düzey görevlerin paylaşımı var. Irak’ta bakanlıkların belirli milletvekili kotaları var ve buna “muhasasa sistemi” deniyor. Başka bir deyişle her bakanlık için parlamentoda belli bir milletvekili sayısı öngörülmüş. Bakanlıklar 3 kademeye bölünmüş durumda. Dışişleri, maliye, savunma ve petrol gibi bakanlıklar stratejik bakanlıklar 15-20 sandalyeye; sağlık, ulaştırma ve planlama gibi hizmet bakanlıkları 10-15 sandalyeye karşılık verilirken geri kalan devlet bakanlıkları ise daha küçük siyasi grupların payı olarak ayrılıyor. Ancak tek paylaşım sandalye sayılarıyla ilgili de değil. Görevler de etnik, dini ve mezhebi gruplara göre ayrılmış durumda. Örneğin şimdiye kadar Irak’ta cumhurbaşkanlığı Kürtlere, parlamento başkanlığı Sünni Araplara ve başbakanlık da hep Şiilere verilmiş durumda. Ayrıca cumhurbaşkanlığını da Kürtler arasındaki paylaşım doğrultusunda hep Kürdistan Yurtseverler Birliği’nin (KYB) adayı alıyor.

Nitekim 11 Kasım seçimlerinin ardından yeni yıldan hemen önce hükümet kurma sürecinin başlatılmış olması dikkat çekiciydi. Irak, 30 Aralık’ta Parlamentoyu toplayarak parlamento başkanı ve iki yardımcısını tartışmalara rağmen ciddi bir krize yol açmadan seçmeyi başardı. Bir önceki dönemdeki Parlamentoda görevden alınan Takaddum Partisi lideri Muhammed Halbusi’nin kuzeni Heybet Halbusi, Parlamentodaki 329 milletvekilinden 208’inin desteğini alarak yeni parlamento başkanı seçildi. Ancak bu seçim, seçimlerden sonra ortak bir oluşuma giden Sünni blokta küçük de olsa bir çatlağa yol açtı. Seçim sonrası 5 büyük Sünni grubun bir araya gelmesiyle oluşan Ulusal Sünni Konseyi’nin üyesi olan Azm Koalisyonu’nun lideri Müsenna Samarrai parlamento başkanlığı için kendini aday göstermişti. Ancak Samarrai, Ulusal Sünni Konseyi’nin ortak adayı olmayı başaramadı ve Heybet Halbusi’nin lehine adaylıktan çekildi. Ayrıca Ulusal Sünni Konseyi’nin ortak adayını açıkladığı basın toplantısına katılmayarak bu sürece yönelik tepkisini de açıkça ortaya koydu.

KDP-KYB Çekişmesi

Parlamento başkanlığı seçiminin bile tartışmalı geçmesi, Irak hükümetinin kurulması konusundaki tartışmaların yoğunlaşacağının işaretlerini vermişti. Nitekim parlamento başkan yardımcılarının seçimi konusunda özellikle Kürdistan Yurtseverler Birliği (KDP) ile KYB arasında yaşanan çekişme, cumhurbaşkanı seçimi öncesi yaşanabilecek tartışmaların provası oldu. 2003’ten sonra oluşan siyasi teamül gereği hem cumhurbaşkanı yardımcısı (mevcut durumda kaldırıldı) hem başbakan yardımcısı hem de parlamento başkanı yardımcısı pozisyonları için iki yardımcı seçiliyor. Parlamento başkanlığı Sünnilere verildiği için iki yardımcıdan biri Şiiler, diğeri de Kürtler (KDP) arasından belirleniyor. Parlamento başkanı birinci yardımcısının seçimi konusunda Şii grupların uzlaşı adayı Adnan Feyhan bir kriz yaşanmadan seçilirken ikinci başkan yardımcısının seçimi ise ancak üç oylamanın ve Irak Federal Yüksek Yargı Konseyi Başkanı Faik Zeydan’ın ara buluculuğuyla çözülebildi. Zira KDP’nin gösterdiği birinci aday Şahavan Abdullah, KYB’nin desteğini alamaması ve Kürtler arasında ortak aday olarak kabul görmemesi nedeniyle Parlamentoda yeterli desteği bulamadı ve iki turda da seçilemedi. Üçüncü tur için adayını değiştiren KDP, Parlamento Grup Başkanı Ferhad Atruşi’yi aday gösterdi ve böylece parlamento ikinci başkan yardımcısı da seçilmiş oldu.

Ama bu seçim KDP ile KYB arasındaki cumhurbaşkanı seçiminin daha çekişmeli geçeceğinin bir göstergesi oldu. Zira 2021 seçimlerinden sonra da KDP ve KYB uzun süre ortak cumhurbaşkanı adayı üzerinde anlaşamamış, KYB üyesi olmakla birlikte KYB’nin aday göstermediği Abdullatif Reşid üzerinde uzlaşılarak sorun aşılmıştı. Ancak bu kez hem KDP hem de KYB ayrı ayrı cumhurbaşkanı adayı gösterdi. KDP, Irak Dışişleri Bakanı Fuad Hüseyin ve eski Erbil Valisi Nevzat Hadi’yi aday gösterirken KYB ise tek aday olarak Nizar Ahmed’in ismini verdi. Cumhurbaşkanlığı için 81 aday başvuru yaparken bunların 30’dan fazlasının Kürt aday olması dikkat çekici oldu. Irak Parlamentosu ise cumhurbaşkanı adayı olan 15 kişinin yasal şartları karşıladığını açıkladı. Bu durum KDP ile KYB arasındaki anlaşmazlığın derinleştiğinin en önemli göstergelerinden biri oldu. Nitekim bu iki partinin ortak bir uzlaşı adayı üzerinde anlaşamaması, Kürdistan İslami Birliği gibi KDP ve KYB dışındaki güçlü Kürt fraksiyonların da sürece dahil olarak kendi adayını (Müsenna Emin) çıkarmasını beraberinde getirdi.

Bu tablo Kürt siyasetinin uzlaşıdan ziyade iç rekabeti derinleştiren bir kısır döngüye girdiğini gösteriyor. Halihazırda Irak Kürt Bölgesel Yönetimi’nde (IKBY) bir yılı aşkın süredir hükümetin kurulamamış olması yetmezmiş gibi bir de cumhurbaşkanı adayı etrafından yaşanan çekişmeler, Irak’taki Kürt siyasetini daha derin bir çıkmaza sürüklüyor. Nitekim KYB, Irak seçimleri sonrasında IKBY hükümetinin kurulmasına ilişkin yeni şartlarla pazarlık masasına oturmuş durumdadır. Bu durum ise KYB’nin hükümetin hızlı şekilde kurulması konusunda aceleci davranmadığını gösteriyor.

KYB mevcut siyasi tabloda elini de güçlendiriyor. IKBY Parlamentosu için 2024’te yapılan seçimlerde KDP’nin 39 sandalye, KYB’nin 23 sandalye ve Yeni Nesil Hareketi’nin 15 sandalye elde ettiği dikkate alındığında KYP-Yeni Nesil ittifakı hükümet kurma dengelerini KYB lehine yeniden şekillendirmiştir. Bu ittifakla birlikte KDP-KYB dengesinde ibrenin KYB’ye doğru kaydığı anlaşılıyor. Bu noktada cumhurbaşkanı seçiminde KYB’nin elinin güçlendiğini söylemek mümkün. Öte yandan KYB’nin son birkaç yılda Bağdat’la ve özellikle Bağdat siyasetinin yürütücü gücü Şii gruplarla geliştirdiği ilişkiler neticesinde merkez siyasetinde daha güçlü bir konumda olduğu söylenebilir.

Şii Grupların Pozisyonu

Bu noktada Irak’ta cumhurbaşkanı seçilse bile hükümetin kurulması için ana faktör Şii grupların da ortak bir adayda uzlaşması gerekiyor. 2021 seçimleri sonrası kurulan ve Sadr hariç bütün büyük Şii grupların içerisinde yer aldığı Şii Koordinasyon Çerçevesi’nin devamlılığını koruması, Şii grupların diyaloğu açısından önemli olmakla birlikte söz konusu yapı içerisinde ayrışmalar yaşandığı da biliniyor. Zira başbakanlık için 9-10 adaydan bahsediliyor. Başbakan Sudani’nin yanı sıra Şii Koordinasyon Çerçevesi’nin etkili isimlerinden Nuri Maliki’nin adaylığı güçlü bir biçimde konuşulurken geçtiğimiz günlerde Maliki ile bir görüşme gerçekleştiren Sudani’nin “Maliki lehine” başbakan adaylığından çekildiği açıklandı. Bu gelişmeyle birlikte daha önce iki dönem başbakanlık yürüten Maliki’nin yeniden başbakan olup olmayacağı tartışılmaya başlanırken Maliki üzerinde de net bir uzlaşı olmadığını söylemek mümkündür.

Maliki’nin başbakan olduğu iki dönemde de Irak olumsuzluklarla dolu bir hafızaya sahiptir. Bu dönemler mezhep savaşı, El-Kaide’nin yükselişi, DEAŞ’ın ortaya çıkması, sosyal ve siyasal kamplaşma ve kutuplaşmalar, kamu hizmetlerindeki problemler, yaygın yolsuzluk ve nepotizm gibi olumsuzluklarla hatırlanmaktadır. Ayrıca dış politikada dengeli bir çizgi izlenememesi ve Tahran’a yakın bir tutum sergilenmesi, Irak’ın İran’ın uydusu haline getirildiği yönündeki eleştirileri güçlendirmiştir. Tüm bu unsurlar Maliki dönemiyle özdeşleşen ve halen derin bir biçimde hatırlanan tarihsel travmaların temelini oluşturmaktadır. Bu hafızanın Maliki’nin Irak’taki hükümet kurulma sürecinde denge unsurları olarak bilinen hem Beyaz Saray hem de Şii dini merciinin de onayını almasını zorlaştıracağını belirtmek mümkündür.

REKLAM ALANI

Anlaşılıyor ki Sudani kendi seçilemese bile Maliki’nin de seçilmesini engellemek için taktiksel bir strateji uyguluyor. Nitekim Sudani kendi seçilemese bile üzerinde etki oluşturabileceği bir başbakanı tercih edecektir. Irak kamuoyunun beklentisi ise Sudani döneminde iç ve dış politikalarda sağlanan istikrar ve dengenin sürdürülmesidir. Bunun ise ancak makul ve bütün siyasi tarafların üzerinde uzlaşabileceği bir başbakan adayıyla olabileceği söylemek mümkün. Ancak görülen o ki Irak’ta yeni bir hükümetin kurulabilmesi için aynı anda birçok engelin aşılması gerekmektedir.